Tulisan Khas : Suhi ni Ampang Naopat

Oleh : Monang Naipospos tbc*)
TUNG maol do
najolo dilupahon halak Batak haporseaonna tu Mulajadi Nabolon. Dung lam laon
tingki, dilupahon ma i ala dung ro parbinotoan naimbaru jala mabiar halak Batak
mandok Mulajadi Nabolon. Alai ombas saonari on, lam pistar halak Batak, dilului
ma hasintongan ni angka hata pandohan i, lam diparhatutu ma na so sala mandok
Mulajadi Nabolon sijadihon nasa na adong mangihuthon parbinotoan dohot
haporseaon ni halak Batak. Alai nang pe songon i hurang dope parbinotoan ni
natorop nabidang taringot tusi sian ugari Habatahon.
IANGGO ompunta
najolo sai dilului do hahotan ni harajaonna na “marsuhi ni ampang na opat”. I
do ojahan ni saluhut adat dohot uhum ni halak Batak. Ojahan i ma nidokna Tona,
Poda, Patik dohot Uhum. Angka i do sabor na so jadi langkaan jala ndang jadi
suruhon. Naung marpangoloion tu Mulajadi Nabolon do molo dung hot nasida disi.
Dua bagian pandohotan ni suhi ni ampang na
opat i, jala tong do opat, ima; Pandohotan parjolo ima; Parbinotoan,
Haporseaon, Pangoloion dohot Parulan. Na opat on tarrimpun gabe sada ima
Habonoron. Pandohotan paduahon ima; Haserepon, Habengeton, Hapantunon dohot
Hahormaton. Na opat on tarrimpun gabe sada ima Hadaulaton. I ma suhi ni
Harajaon ni Mulajadi Nabolon pinahot ni halak Batak najolo di harajaonna.
Dilapati do i dibagasn sada hata; disi hita hundul disi Ompunta Martua Debata.
Disi ojak harajaonna, disi ma ojak (singa ni) harajaon ni Mulajadi Nabolon.
Ndang tarpatudos i tu loloan ni “napulpal”.
Raja Uti, ima Raja parjolo di halak Batak na
paojakhon harajaonna “marsuhi ni ampang naopat”. Hombar tusi, ia gondang ni
Raja i mangihuthon parbinotoan ni angka pargonsi digoar do “suhi ni ampang
naopat”.
Tona do tu Raja Sisingamangaraja sian
Mulajadi Nabolon “maningahon” pandohotan ni na opat ragam nangkin dibagasan
“adat” dohot “uhum” ojahan ni harajaonna, jala ditandosi Raja Uti do i tu Raja
Sisingamangaraja (I) asa hot pangulahonna. Ima natarrompu dibagasan padan
tabutabu sitarapullang. Harajaon ni Sisingamangaraja pe tong do mar-suhi ni ampang
na opat Hombar tusi do pandohotan ni adat ni Batak, tong do marsuhi ni ampang
na opat asa gok pangulahonna.
Dung dipapita Raja Sisingamangaraja ojahan
ni harajaon Bius, dipatota do asa marharajaon suhi ni ampang na opat. Boi do
dapot barita on di Bius Toba, ia rajana opat do. Didok ma i Raja Naopat manang
raja maropat. Molo tung adong pe angka partohap na asing, adong do panggoarina
be manang raja na ualu asing sian naopat ondeng.
Di adat Batak pe, ndang hot adat i ianggo so
dipanjouhon tohonan suhi ni ampang naopat, ima na nidokna pandohotan ni ulaon
i. Ima, dongan tubu, hulahula, boru dohot raja. Didok ma podana, “manat”
mardongan tubu, “somba” marhulahula, “elek” marboru, “pantun” marraja. Laos
dipaihuthon do dohot uhum tusi, molo sala tu suhi ni ampang naopat, ingkon;
“sulangan” dongan tubu, “parpisoan” hulahula, “parulosan” boru,
“bulangbulangan” raja.
Tung sura adong ulaon di huta/horja, sai
jumolo do jinou raja dohot natua-tua manghatai patotahon ulaon i. Dipasahat ma
ulaon i tu Raja asa Raja i mangatur. Tung sura pe adong muse angka pangkuling
na haduk, manang ala na hurang tabo indahan, Raja nama mangabarai. I do umbahen
didok natuatua; Bulung ni pinasa pangarahoti, hata ni Raja pangaramoti.
Dung lam sengsang adat Batak, holan sada
ragam nama binoto ni halak Batak suhi ni ampang naopat uju di ulaon adat, ima
pamarai/pangamai, simandokhon/iboto, sihunti ampang/pariban, dohot boru/parorot
(namboru).
Nuaeng on binege sian hata ni na malo
marpollung taringot tu habatahon dalihan natolu do ojahanna ninna be. Ima na so
marhatutuhon adong Raja, jala na so dipaojak jala dipasangap nasida be raja
panotari adat dohot uhum i di habatahonna, di hutana, di horjana dohot di
Biusna.
Sitogu sabuk tu pudi do didok natuatua
sigete nonang sipalinjom hasintongan ni adat dohot uhum. Songon hata ni
boru-boru nariting do pangkuling ni sitogu sabuk tu pudi. ndang tarpasingot.
Aut tung sura pe dipodai asa marparbinotoan, dipaingot asa marpartinandaan,
insak-insak dohot ragam ni hata na roa do pamintoranna.
Halak Batak saonari godangan nama maroloan
tu anakna songon taganing. Asal ma sonang roha ni naumposo, jahul petaho sian
adat dioloi natuatua nama, ala dijaga “hatangkangon” ni angka naumposo na
girgir marumpamahon eme namasak gigagat ursa ujungna amporotan ma, alana
somalna sai duhut narata do digagat ursa.
Tudos ma halak Batak sisongon on niumpamahon
ni natuatua; natungging do na teal songon hudon na so hinarpean. *)
|