Tatanan ni Adat Angkola di Sipirok
DINAMAMUNGKA
sada-sada huta angka ompunta naparjolo i, di Sipirok, adong do tolu macam unsur
ni kelompokna. 1. Hasuhuton, 2. Anak
boru, 3. Mora. Dung lalu halahini au sada
inganan, manjalahi hangoluan, disuan nasida do tolu macam suan-suanan. Ima,
Haruaya Tambang baringin, bulu dohot burangir. Muda tubu suaan-suanan natolui, sianni ma nasida muse laho
mamungka adat natineannna sian ompu naparjolo i. Muda sipungka huta, ima
namargoar Parbona bulu. Asa muda anak boruna i, dbaen ma goar na Orangkaya
Bonabulu jana mora i, dibaen ma goar na Mora Bonabulu.
MANGIHUTKON hata
ni naparjolo i, onma namargoar fungsionaris ni Dalihan Natolu.mur lolot, mur
martamba madisi angka marga-marga. Marga-marga onpe tong do tong do mempunyai utasan
mai disidang-sidang ni paradaton. Tiop marga mempunyai sada utusan dohot
syarat, angkon do sanggup halahi mangisi ampang ni halahi angke ondo parsuhatan
nagok mangihutkon adat. Hara nii, ma asa adong do sada patok-patok diangkola,
mangihutkon adat, “sidapot solup do halak naro”. Muda nada sanggup margai
mangisi ampang na, margabung ma halahi piga-piga marga asa sada utusan ma
halahi molo di sidang adat jana onma digoari, Hatobangon. Harajaon hatobangon
asa na mamimpin sada harajaon namargoar, Raja Pamusuk.
Muda parsidangan i parsidangan ni piga-piga
huta, gabe lembaga adat, jana digoari ma i, :Hatobangon harajaon ni Bonabulu,
Harajaon ni Torbing balok, Harajaon ni Namangaluati, Harajaon ni Haruaya
Mardomu bulung, Raja Pangondian dohot Raja Panusunan bulung. On ma naginoaran
na muda di Sipirok Angkola, Fungsionaris adat. On ma padage-dage adat dohot
uhum dihuta manang di banua i. Tai muda saonari, madung martamba sada nari
peserta ni fungsionaris ni adat i di huta-huta
bope di ganup luat naadong di Sipirok. Ima sian Alim Ulama ni Ugamo na
resmi ditontuhon pamarenta di Negaranta on.
Muda marhoraja Sijop ni Roha :
Tolú do pangalaho Sijop ni roha mangihutkon adat Angkola. Ima, Anak tubu
sanga anak sorang. Napaduahon, Haroan boru sanga namarharoan. Napatoluhon,
Marmasuk bagas naimbaru sanga mangondot bagas naimbaru.
Hara ni natolu on do namargoar si jop ni
roha, ima dibaen dihagodangkon halak natolu pangalaho on. Ima naginoaran na,
Mangupa pahompu, Mangupa bayo pangoli-boru na nioli dohot mangondot bagas
naimbaru. Harejo manghagodangkon si jop ni roha on, dibagasan adat, onma
naginoaran na, Horja Siriaon. Muda
mambahen sada-sada horja, angkon jumolo do dibagasan tahi dohot pokat. Tahi
naparjolo on, dimuloi ma i sian tahi
parjolo lupus tu tahi naparpudi.
Macam-macam ni tahi dohot pokat on, adong do
piga-piga macam. Ima :1. martahi ulu ni tot on ma tahi parjolo. Namartahi dison, ima ina ni nampuna karejo i. Inganan
partahian ni nasida pe di dapur manang di tataring hatiha mardahan ina, dohot
marsisudu ama-ama. Muda duna satahi sapokat halahi nadua taringot nalao
mambahen si jop ni roha, di baen i, di papio halahi ma kahaanggi, anak boru
dohot Mora. Muda on ma partahian i, dignar mai partahian Marunung-unung ni
bodit. Hara madung maningkat partahian, inganan ni halahi pe nada be di dapur.
Di tonga ni bagas nama. Dison ma dipaboa halahi aha natarniet dibagasan roha ni
halahi nadua. Dielekhon ma niet ni roha na i, tu sidang paradaton i anso
disambut dijaluangi anso ulang singot-ngot dibagasan ipon, tungkol di bagasan
ngadol. Kahaanggi do parjolo manjagit holos i tar songonon ma hatana. “antong
botima da manyambut manjaluangi hata munu natutu ma i, sian narence ni na robi
pe muda adong si jopni roha di iba, patut do antong di hagodangkon dibagasan
adat. Harani i, holos munuon, holos mandongus mada i. Angkon napatut sibahenon mai harani i, hami pe laing ma
satolop ma disi. Anso laing na dohot
palaluhon ma hami sai dao ma ambat-ambatna anso saut dohot lulus tulus
natasangkap on. Tai haru pe songoni dison do hita sude namarhamaranggi, anak
boru, mora laing na dohot palaluhon ma au aha natarniet di roha on lumobi hamu
anak boru ai di hamu do pangalapan gogo”.
Dungi marsuara ma bagian anak boru songonon
ma hatana : “antong botima da di hamu mora nami sude hamu sidok hat. Muda hai
paihut-ihut lindung munu ima taringot di si jop ni roha on, jop ma da roha nami
sai lalu ma nangkan be nalang-langon nami pangusayang nami. Tu dia do dok hamu
sajo nagkan mangagai be hami. Tai, haru hudok hai pe songoni, dison do mora ni
mora ni mora laing na dohot ma hami mangido anso mamasu-masu mora i di
sangkapta nadenggan on”. Dungi manjagit ma mora tarsongonon ma hatana. “Antong
botima da hamu sude anak boru dohot pisang rautku. Aha ma tar niet di roha
munui jop jana moga roha nami lobi-lobi
hami bege panjagit munu hamu namarkahamaranggi songon i anak boru. Sada pe nada
adong manombis di najuguk, sanga mamuhung dinamodom. Sude do satum-tum satahi
haru hami pe mora laing na dohot manuai ma. Tapi anso diboto hamu tangkas, muda
jabat songonon godang ni karejo nangkan na tarpalalu hita i. Angkon do paboaon
tu Hatobangon-harajaon ni huta”. Piga-piga ari nai, muda dohot ma
hatobangon-harajaon dipartahian i, ima digoari, Martahi martuktuk sibahul”.
Martahi martuktuk sibahul, dison nipio ma
sude hatobangon-harajaon ni Bonabulu. Dipartahian on, angkon ma patupaon
namargoar burangir partahian. Burangir partahian on, ima pulungan na, 5 macam
naginoaran na lima ganjil lima gonop. a . Burangir barata Tolú rangkap
pitu-pitu sarangkap. B. Gambia rigaton. C.sada d. Timbaho. E. Pining horas.
Nalima macam on ma di payakhon di ginjang ni Pinggan simaronggot bulan.
Burangir i,tampuk na dompak balian, ujung na tu
tonga. Maksud na, ulang be adong namar sidalian anso satahi mardomu ditonga.
Burangir i, dipayakhon di jolo ni pamusuk dungi pe anso disurduho tu
hatobangon-harajaon na diparsidangan ni adat i. duna lalu burangi i, marlindung
ma hasuhuton patotorkon aha natar niet di bagasan rohana. Dung sidung i,
manjagit ma Hatobangon-harajaon orang kaya, baru pe anso raja Pamusuk dison ma
diputuskon raja Pamusuk tarsongon dia baenon si jop ni roha i. Di ginsat ni
partahiani, adong do sada nari goar ni partahian ima naginoaranna, Martahi
Godang. Martahi Godang di Sopo Godang nama di bahen.
Oleh : Ompung ni
si Regina Br Siburian
|